Viðurkenningar fyrir endurbætur á eldri húsum í Reykjavík árið 2012

Nefnd sú, er skipuð var af Skipulagsráði Reykjavíkur til að gera tilnefningar um viðurkenningar vegna endurbóta á eldri húsum, hefur lokið störfum. Lagt er til að í ár hljóti  fjögur hús viðurkenningu; Hagamelur 38-40, Skólavörðustígur 13, Tjarnargata 34 og Þingholtsstræti 12. 

Elsta húsið er reist árið 1883 en það yngsta árið 1955 og spanna þau því nokkuð breitt tímabil í byggingarsögu borgarinnar. Húsin hafa nýlega verið endurnýjuð og eru hvert um sig mjög góður vitnisburður um byggingarlag síns tíma. Þau hafa því mikið varðveislugildi sem hluti af menningar- og byggingarlistasögu Reykjavíkur.

Hagamelur 38-40 - 1955

Húsin að Hagamel 38-40 eru byggð árið 1955-1957 eftir teikningum Gunnlaugs Pálssonar arkitekts. Húsin eru tvílyft steinsteypuhús með kjallara og risi. Að utan voru þau upphaflega húðuð með marmara.
Steining,  þ.e. veggjahúðun þar sem mulin steinefni eru fest í ysta lag steinlíms eða múrs, er eitt helsta sérkenni íslenskra, steinsteyptra húsa frá tímabilinu 1930 til 1960 og mikilvægur hluti byggingarsögunnar. Íslensku steinefnin sem notuð voru í steininguna voru kvars, hrafntinna og kalsít. Kostnaður við steiningu var talinn allmikill fyrstu árin og varð það til þess að Stefán Einarsson trésmíðameistari tók að nota skeljamulning sem var mun ódýrara efni en íslensku steinefnin. Var sú aðferð notuð á mörgum húsum en um hana er oftast notað hugtakið skeljun í stað steiningar.
Gunnlaugur Pálsson tilheyrði nýrri kynslóða arkitekta sem aðhylltust hugmyndum fúnksjónalismans. Þessi kynslóð arkitekta varð brátt leiðandi áhrifavaldur í íslenskri húsagerð.
Þeir arkitektar sem fylgdu fúnkísstefnunni voru hugsjónamenn sem vildu bæta þjóðfélagið með góðri hönnun og útrýma heilsuspillandi húsnæði. Kenningin á bak við fúnkísstefnuna er sú að formið leiði af hlutverki mannvirkisins eða fúnksjóninni. Útlit húsanna skuli því endurspegla notkun þeirra. Markmið fúnkísmanna var að útrýma óþarfa skrauti og flúri og hafa hreinleika og nýtingu að leiðarljósi. Skilyrði var, að einnig væri gert ráð fyrir nægu sólarljósi og útivistarsvæðum við hönnun húsa.

Húsin hafa nú verið endursteinað á afar vandaðan hátt og hafa megin einkenni þeirra og heildarsvipur varðveist. Svalir með steinsteyptum handriðum voru endurgerðar í samræmi við upphaflega gerð húsanna. Húsin bera þess merki að hafa verið endurbyggð af fagmennsku og alúð, og er nú til prýði í umhverfi sínu. Þetta er einkar lofsvert framtak og mikilvægt fordæmi fyrir eigendur þeirra húsa sem hafa varðveislugildi vegna upprunalegrar hönnunar. Múrfell ehf. sá um framkvæmd endurbótanna. 

Skólavörðustígur 13  – 1926

Lóðirnar Skólavörðustígur 13 og 13a urðu til í byrjun 20. aldar úr suðausturhluta lóðarinnar númer 11 við Skólavörðustíg. Árið 1926 eru byggð á lóðunum tvö sambyggð hús, parhús, eftir teikningum Guðmundar H. Þorlákssonar bygginga-meistara. Húsin eru tvílyft steinsteypuhús með kjallara en byggingarstíl þeirra er einfaldur og látlaus. Húsin byggðu Magnús Sæmundsson og Jón Bjarnason. 
Guðmundur H. Þorláksson (1887-1958) forsmiður og byggingarmeistara lauk húsasmíðanámi (snikkaraiðn) hjá Eyvindi Árnasyni. Að námi loknu vann hann sem verkstjóri hjá Völundi. Árið 1917 hélt hann til  náms í Kaupmannahöfn þar sem hann lærði húsateikningu og las jafnframt mikið um þau fræði. Hann var Byggingarfulltrúi í Reykjavík á árunum 1921 til 1926 en eftir það aðstoðarmaður Guðjóns Samúelssonar arkitekts til ársins 1934. Eftir það vann hann sjálfstætt þar til hann gerðist skrifstofustjóri Landssambands iðnaðarmanna þar sem hann starfaði 15 ár.
Sagt er um Guðmund að hann hafi verið vandvirkur og afburðamaður að afköstum. Hann teiknaði mörg þeirra húsa sem risu í íbúðarhverfum í Reykjavík í kjölfar skipulagsins frá 1927 og einnig fyrir þann tíma. Hús hans bera flest vitni „um árvökula, hógværa og vandaða listræna útfærslu.“ Guðmundur gerði einkum íbúðarhús, smá eða stór, jafnt fyrir háa sem lága. Hann fylgdi einkum sögustílnum svokallaða líkt og samstarfsmenn hans en skapaði einnig séríslenska húsgerð, til að mynda séríslenska gerð tvíbýlishúsa fyrir þá efnaminni.    

Árið 1954 voru tvær hæðir byggðar ofan á húsið nr. 13a  og árið 1994 var reist á húsið nr. 13  portbyggð þriðja hæð með kvisti og nýju stigahúsi á baklóðinni. Núverandi eigendur eignuðust húsin við Skólavörðustíg árið 2005. Þá voru lóðirnar tvær sameinaðar og þar með húsin tvö líka. Þá var farið í gagngerar endurbætur á húsunum og var efra húsið lækkað um eina hæð og hæðir beggja húsanna tengdar saman og byggt nýtt stigahús bakatil. Við endurgerðina var leitast við að samræma útlit þessara tveggja húsa.

Húsin að Skólavörðustíg 13 eru fulltrúar fyrstu kynslóða steinsteyptra húsa í Reykjavík, sem farið var að byggja í auknu mæli á 3. áratug 20. aldar. Húsin bera þess merki að hafa verið endurbyggð af fagmennsku og alúð og er nú til prýði í umhverfi sínu. Hönnuðir endurbótanna  eru arkitektarnir Stefán Örn Stefánsson og Grétar Markússon hjá Argos efh. en umsjón með framkvæmd verksins var í höndum VSÓ ráðgjafa.

Tjarnargata 34 – 1925

Húsið að Tjarnargötu 34 er reist árið 1925 eftir teikningum Þorleifs Eyjólfssonar húsameistara. Húsið er fyrsta frumraun höfundar eftir að hann lauk námi í Þýskalandi, þá fyrstur íslenskra húsameistara. Í húsinu birtast stíláhrif af öðrum toga en algeng voru hér á landi á þeim tíma, t.d. ferningslaga grunnform, háreist skífuklætt brotaþak, gluggaútskot og gluggaskipting í láréttu hlutfalli. Þess má geta að 12 kvistir eru á þessu litla húsi. Húsið er dæmi um góða byggingarlist 20. aldar sem talið er hafa það mikið varð-veislugildi að það eigi að teljast til þjóðminja. Húsið er friðað.
Pétur Halldórsson borgarstjóri og alþingismaður (1887-1940) lét reisa húsið fyrir móður sína Kristjönu Pétursdóttur Guðjónsen (1863-1939). Pétur var borgarstjóri í Reykjavík frá 1935 til æviloka. Frá árinu 1909 þar til hann lést átti hann og rak Bókaverslun Sigfúsar Eymundssonar.
Húsið ber þess merki að hafa verið endurbyggt af fagmennsku og alúð og er nú til prýði í umhverfi sínu. Verkefnisstjórn og hönnun endurbótanna var unnin af Einari Skúla Hjartarsyni hjá Húsverndarstofnun Íslands í samráði við húseigendur en Bæjarhús ehf. annaðist viðgerðina. Húsverndarstofan á Árbæjarsafni veitti húseigendum einnig faglega ráðgjöf. 

Þingholtsstræti 12 – 1883

Helgi Helgason snikkari hannaði húsið og byggði sem sitt eigið íbúðarhús árið 1883. Það er tvílyft timburhús með risi og kjallara og telst til íbúðarhúsa af einfaldri timburklassík. Helgi var einn helsti forsmiður í Reykjavík á síðari hluta 19. aldar. Með tilkomu Helga öðlaðist hinn klassíski stíll í timburhúsum fullan þroska. Húsið hefur tvisvar skemmst í bruna í fyrra skipti árið 1919 og í síðara skipti árið 1946 þegar KFUM og K húsið brann, en þó hefur upphafleg gerð þess haldist nánast óbreytt. Um tíma bjó í húsinu Sigurður nokkur hómopati, sem fékk dóm fyrir skottulækningar. Af öðrum íbúum má nefna kvenréttindafrömuðinn Bríeti Bjarnhéðinsdóttur og Hannes Hafstein, síðar ráðherra, sem bæði bjuggu þar árið 1886. 
Þingholtsstræti er ein merkasta og best varðveitta timburhúsagatan í Reykjavík og er húsið hluti af götumynd hennar. Húsið Þingholtsstræti 12 myndar ásamt með öðrum hliðstæðum húsum í Þingholtunum eina heildstæðustu 19. aldar byggð í Reykjavík og á stóran þátt í að skapa þau sögulegu hughrif sem einkenna Þingholtsstrætið.

Húsið ber þess merki að hafa verið endurbyggt af fagmennsku og alúð og er nú til prýði í umhverfi sínu. Jon Nordsteien arkitekt var til ráðgjafar um endurbætur og teiknaði viðbyggingu við suðurgafl hússins. Ágúst Örn Haraldsson húsasmiður annaðist smíði viðbyggingarinnar.

  Niðurlag

Það er ósk nefndarinnar að þessar tilnefningar virki hvetjandi fyrir eigendur þeirra húsa í Reykjavík sem teljast hafa varðveislugildi en hefur ekki verið haldið við sem skyldi. Þessi dæmi sýna ótvírætt fram á það að séu hús gerð upp á faglegan hátt eru þau lyftistöng fyrir umhverfi sitt. Með því öðlast þau þann sess sem þeim ber og  hvetja um leið húseigendur í borginni til að leggja sitt af mörkunum til varðveislu byggingararfs borgarinnar.

Margrét Þormar, arkitekt,                                        
Skipulags- og byggingarsviði.                                 

Helga Maureen Gylfadóttir, sagnfræðingur
Minjasafni Reykjavíkur.

Tilbaka